Fembørings-seglar

«Om æ ha' segla fembøring? Jaha, det ha' æ. Men nokken seglar blei det 'kje a' mæ, for æ feska berre to vintra på åpenbåt, så æ fekk ikkje ærfaring nok tel å bli ein bekant segiar.»

Han drar på årene nå, gamle Andreas Vika, eller Andreas Olesøn Vika, som navnet står skre­vet i kirkeboka. Javel, han er langt oppe i årene nå, han gamle-Andreas, de kalla. Men hjerte og lunger og nyrer og andre innvendige organer er i god stand, og toppstykket er som nytt og ubrukt; tenkeevnen er som i unge år, og hukommelsen hans Andreas er fabelaktig, især når det gjelder saker og ting som hendte for 60 eller 70 år siden.

«Som sagt.» fortsetter han. «æ fekk 'kje anled­ning tel å lær' å segle nordlandsbåt skjekkeligt. Han far min, han Ol' Andreassa i Vika, han fekk sæ dekksbåt, ei ranværings-skøyta. og så blei det slutt me' å feske på åpenbåt for mitt vedkom­mende. Han far va' ikkje så verst ein seglar med nordlandsbåt, men når sant skal seies, så va' han far ilinkui tel å segle skøyte enn som han va' tel a segle nordlandsbåt - han va' ein kleppar tel å segle skøyte, va' han far. Men han bestefar min, altså deinn første Andreas Olesøn Vika, han va' guten sin som kunne handtere ein fembøring under segl! Som seglar va' han nu forresten lite-granne sånn berømt, han bestefar, især ættepå at det kom før dagen at han hadde kappsegla med hurtigruta ... og lagt henner i bakleksa.

Om æ kjeinne deinn historia? Ja-ha, æ kjeinne ho godt, og omsåskjønt at du lika å høre ho, så ska' æ gjærne førtell ho. Har du ei fyrstikka å hjelpe mæ med? Æ får få fyr på pipa førr æ be­gynn' å fortæll. Ja vel; takk ska' du ha. I de dage då æ va' småglunt, då va' det skikk og bruk at bestefaren i familien, han samla barn og barne­barn om sæ' og hadde ei feststund, julaftan. Kveldsmaten - festmåltidet - det måtte nødven­digvis være blodfersk fesk, kveite sku det være, hvessomatte det va' muli' å få ho. Deinn jula æ har snakka om, det va' det året æ nettopp hadde fylt mitt tolvte år, så då festmaten va' gått ner - ferskt kveitehau' og potetes og sagogrynsuppa va' det - så fekk æ lov tel å være inne i stua med de andre mannfolkan, for nårsomatte kvinnfolkan rydda bordet for kopp og kjørrel og hadde trekt sæ' telbakers tel kjøkkenet og oppvasken, så blei mannfolkan settandes i stua og fekk juledram hos han bestefar. Han va' ikkje mykje av ein kar på det sterke, han bestefar, men på veien heim ifra Finnmarka tok han seg ein tur innom Samlaget i Tromsø og kjøpte seg ei flaske av fin fransk Cognac - det de kalla 'konjakk' i de dagan - til juledram. Så då kvinnfolkan og kopp og kjørrel va' vel ute av stua, så gjekk han bestefar tel hjørneskapet og grov ut deinne flaska si med juledram og fire små glass. For der va' fire voksne mann i stua: han bestefar og de to sønnan hass, far min og han onkel Hans, og så svigersønnen hass bestefar, han onkel Oluf som va' gift med ho tante Inga, søster tel han far, ailtså.

Da han bestefar hadde fylt de fire småglassan. så blei karan så forunderli' høytidelige, liksom; de tok kvarandre i handa, kvær især, og ønska kverandre telløkke med jula, og godt nyttår, og så tømte de glassan alle fire. Straks fylte han beste­far alle glassan igjen; så dreiv han korka førsvarlig ner i flaskehalsen, og sette så flaska telbakers i skape'. Men deinne gongen drakk ikkje karan drammen slik med ein gong. De sette seg rundt bordet og fekk fyr på pipene sine, og småprata, men nu og igjen stakk de tungespissen ner i glasset og slikka i seg noen få av 'de dyre dråber', som han onkel Hans sa. Han onkel Hans, som va' litt av en skøyer, han sa òg som så at 'det e' 'kje kver dag at han far spanderer ein dram. Men når han gjer det, så e' det då jagu nokke som e' drikkanes.' Og de andre to sa seg enige.

Som de fire karan satt der og røkte og småhumret av velvære, så snudde han onkel Oluf seg plutselig mot han bestefar og mælte: "Svigerfar, dokker ha' skjenkt oss ein vidunderli' velsmakandes juledram, og takk og ære ska' dokker ha før det. Men nu som vi e' her før oss sjøl, i godt lag så å seie, kunne dokker ikkje vær' så snill å førtæl' korleisen det gjekk før sæ' at dokker kappsegla me' hurtigruta?'

Han bestefar, han kvakk tel på stolen som om nokken hadde stukke ei nål i rumpa på han. Han glodde sint på han onkel Oluf: 'Ka-kap-se ... ? Ka farken veit du om det ? Nu e' du så god at du førtæll mæ kem det e' som har åpna kjeften ! sa han sint. 'Ta det nu med ro, svigerfar, svara han Oluf, 'dokker veit jo sjøl at hvessomatte ein mann e' ein mann, så e' eit ord eit ord! Og æ ha' gjett mitt ord til ein vess mann at æ aldri skulle nemne namnet hans i denne førbindelse ... Og ordet mitt, det kainn æ ikkje bryt', veit dokker. Men den mannen vesste ka' han snakka om, så mykje kan æ seie !'

«Han bestefar, han satt der og sturte ei lita stund, så seie han som så: «Æ kainn ikkje skjønne korfør dokker skal ha nasen dokkers inn i slekt som hendte før mange år telbakers. Men det va'kje akkorat ei ugjerning æ hadde gjort, og omsåskjønt at dokker nu må greie på nokke som ikkje vedkjem nokken av dokker, så ska' æ førtell dokker korsen det gjekk tel.» Og så gjekk han bestefar i gang med å fortelle. Men nu må det bemerkest at då han onkel Oluf kom heim tel sitt eget reir den kvelden, da tok han penna fatt og skreiv ner det som han bestefar hadde førtalt, etter hukommelsen. Og det skreftet, det blei lest av kver og ein av familiens medlemmer så snart de blei lesedyktige. Nu ska' æ førtelle ka som han onkel Oluf skreiv ner - ætte hukommelsen vel å merke - som best æ kainn:

«Fembøringen «Primus» var på vei til Vardø for å delta i vårens torskefiske. Primus, det er et fremmedord - gresk eller latinsk eller nokke slikt, og det ska' vesstnok bety så mykje som 'den første' eiller 'først blant likemenn' - nokke i det laget, og han Andreas Vika som var eiar og hø­vedsmann av Primus syntes at navnet passa godt, for dette va' første storbåten han blei eiar av.

«Der va' syv voksne karer ombord, for han Andreas regna med at det ville lønne seg å ha voksne folk ombord hvissomatte juksafesket slo tel, for de unge gluntan blei gjerne trøytte og søvninge og lite tess når arbeidsdagen blei over 24 timer, som den nødvendigvis måtte bli når torsken beit godt på jagarongelen.

De hadde overnattet i Gamvik, og da de kom ut av havna og fekk Austhavet åpent, merka de at han va' ein fresk vind ifra nord-nordvest. Han Andreas hadde ikkje hastverk, han ville heller seile i ro og mak, så han beordra karan tel å sette to klør i seglet. Så blei gjort, og så seilte de da, pent og pyntelig.

«Akkurat da de kom på høyde med Berlevåg, så de at hurtigruteskipet «Vesterålen» kom ut derifra. Han passerte bakom «Primus», svinget så til styrbord og satte kursen for Vardø. Snart var den på tvers av fembøringen, et par kabellengder til babord. Nu va' jo han Andreas, som de fleste andre nordlendingene, ein stor beundrer av hurtigruta. Va' kanskje ikkje hurtigruta den største velsignelsen som den nordlige landsdelen hadde annammet siden den gangen den gode kong Øystein bygget rorbuer i Lofoten ? Og va' det ikkje ein nordlending som hadde oppfunnet hurtigruta, så å seie ? Va' det ikkje nordlendingen kaptein Richard With som hadde unnfanget ideen om ei hurtigrute og som hadde vært mann nok til å sette ideen ut i livet? Javisst var det det, og det va' fakta som alle nordlendinger visste beskjed om. Og han Andreas Vika sto ingenlunde tilbake for noen som helst i sin beundring av hurtigruta og av kaptein Richard With, det va' sikkert, det. Men ... å la et maskindrevet fartøy legge en fem­børing bak seg, se, det va' noe helt annet; det kunne simpelthen ikke tolereres. Han Andreas ga skråen et par skarpe hugg. 'Sett eine kloa,' sa han.

«Fembøringen gjorde et hopp idet kloa ble satt. Den løftet stavnen og skjøt fart med en gang, og snart slet den seg foran damperen. Men nu be­gynte Vesterålen å gi svar på tiltale. Med kortere og kortere mellomrom kom de svære, kullsvarte røkskyene veltende ut av skorsteinen og la seg rundt skipet som en svartskodde - inntil vinden fikk tak i dem og rev dem i stykker. Det fosset skumkvitt for den skarpe baugen som nu igjen kom nærmere og nærmere der borte til babord. Han Andreas, han gløttet imot vinden og imot sjøene mens han snudde skråen langsomt og tankefullt, og så sa han 'sett den siste kloa!' Karene gløttet litt på ham der han sto, brei og rolig, med styrvolen i neven. Var den ellers så forsiktige høvedsmannen deres blitt splitter galen?

«Nu under fullt segl skjøt fembøringen en al­deles urimelig fart, og øsekarene måtte brukes med flid. Men hurtigruta sakket akterut nesten med det samme. Snart ble det slutt på de svære, svarte røkskyene; den innså at den hadde tapt veddemålet og oppga kampen. Men fembøringen fortsatte for fullt segl, og resten av veien opp til Vardø ble tilbakelagt i samme rasende tempo. Det var enda ettermiddag å kalle da den snek seg inn i 'stallen' hans Andreas Vika, ved Brotkorb-brygga. Der var alt i orden for å ta imot fem­børingen Primus, for han Brotkorb, den karen, han holdt orden i sine saker - og han Andreas Vika var ein av Brotkorb sine førnemste kunder. Selv landgangen som skulle ligge fra steinkaia ut til låringen, var blitt lagt ut, ferdig til bruk.

Hver av de syv karene hadde sin kokk-dag - dagen da de måtte koke maten og vaske koppene etter måltidet. Det traff seg slik at dette var hø­vedsmannen sin kokk-dag, og så snart båten var forsvarlig betøydd smøg han Andreas seg inn i det lille båthuset i akterstavnen og ga seg i ferd med å få lagt varme i den lille båtovnen. Det brente litt, men så sluknet den spinkle flammen, og nu lå han Andreas på alle fire framfor ovnen og blåste som rasende på de få og små glørne som lå der og ikke ville gjøre nytte for seg. Han Ol' Persa satt på huk like utenfor båthusdøren og prøvde å klyve opp noe favnved. Nu stakk han hodet inn gjennom båthusdøren og sa: 'Du An­dreas, ein storkar kjem vesst på besøk tel oss. Han har uniform på seg, og gullsnor om huva - han e' vesst ein politi, trur æ.'

Han Andreas, han svara ikke noe på det derre, han bare blåste og blåste på glørne. Og så med ett sto fremmedkaren like bakom ryggen hans Ol' Persa. 'Goddag, og signe arbeidet,' sa fremmed­karen, 'jeg skulle gjerne få snakket med kapteinen ombord.' 'Nei, velsigne dokker! Kaptein, det har vi ikkje her ombord,' svara han Ol' Persa. Frem­medkaren smilte litt, så sa han 'Nei, kanskje har dere ikke en kaptein ombord, men en høveds­mann, det har dere, og det er akkurat ham jeg ønsker å snakke med.' 'Andreas,' brølte han Ol'Persa, 'Andreas, du får kom' ut, her e' folk som vil snakk' med dæ.' Og så kom jo han Andreas krypendes ut gjennom båthusdøren - rød og sotet i fjeset etter all den blåsingen. Han rettet seg opp og gikk like opp til fremmedkaren. 'Æ ska' nu fare med å være høvedsmann her ombord. Namnet mitt e' Andreas Vika,' sa han.

Da var det at storingen i uniform tok luen med gullsnorene av og grep handa hans Andreas, og trykket den og ristet den mens han snakket: 'Navnet mitt er Richard With, jeg er skipper på hurtigruteskipet Vesterålen som ligger der borte ved kaien. Jeg kom ombord hit for å be om lov til å hilse skikkelig på en virkelig sjømann. Den seglinga du Andreas Vika og fembøringen din gjorde i dag er det flotteste stykke sjømannskap jeg nogen gang har sett. Aldri hadde jeg trodd jeg skulle få se en nordlandsbåt med råsegl logge over 15 knop, men det var nettopp hva Primus - og du - gjorde i dag. Det er en helt fabelaktig be­drift, og jeg skal aldri glemme den ! Jeg må nu tilbake til arbeidet mitt, men før jeg går, må jeg få lov til å ønske dere karer en god og lønnsom fiske­sesong !'

Endelig var kveldsmaten ferdigkokt: lettsaltet torsk med fleskefett til, og poteter og havregrynsuppe. Karene åt; de hadde ikke hatt mat i sin munn siden den tidlige frukosten de hadde i Gamvik havn. De var sultne, og nå åt de vel og lenge. Men endelig var de mette, og grov pipene ut av lommene. Han Stor-Lars rapet av bare vel­være som han ga seg til å ladde pipen: 'Du An­dreas,' sa han, 'du hadde rekti' storbesøk i dag.' Han Andreas var også i ferd med å ladde pipen. Nu så han opp fra arbeidet, tenkte seg om et lite øyeblikk, så kom det: 'Hør her, glunta. Dettane besøket vi hadde i dag, det må ikkje nemnes med eit ord - utenom imellom oss syv. Æ e' ein sempel arbeidsmann, og æ høre ikkje heime sammen med han kaptein Richard With, før han e' ein stormann, ein verkeli' stor mann, han Richard With. Jaha, han e' kanskje eindåtell langt større ein som vi førstår. Og som sagt, æ høre ikkje heime i hass selskap. Men ikkje vil æ bli holdt for ap og spetakkel, heiller, så dokker glunta, dokker får holde kjeften og ikkje seie eitt einaste ord om ka som heindte i dag. Æ førbyr dokker å snakke om det - og Gud hjelpe deinn mann som åpna kjeften!'

«Men,» myser gamle Andreas, «så va' der like­vel ein som åpna kjeften. Men han bestefar, han fekk aldri vete kem det va', før han onkel Oluf, han va' ein real kar - han åpna ikkje kjeften når han ein gang hadde lovt å holde tett. Og det e' slutten på historia om den gangen han bestefar Andreas kappsegla med hurtigruta.»

For WESTERN VIKING av A. K. Larssen